Amerika təhsil sistemi

 

Amerika təhsil sistemi

 

Amerika Birləşmiş Ştatları yaranmazdan əvvəl maarifləndirmə işləri kilsənin nəzarəti altında həyata keçirilirdi. Ona görə də bu illərdə kilsələrin sayı qədər müxtəlif təhsil sistemlərinin mövcud olduğunu söyləmək olar. Bu illərdə məktəbin əsas funksiyası İncil öyrətmək və məzhəb prinsiplərini mənimsəmək idi.

İlk Amerika məktəbi XIII əsrdə müstəmləkə dövründə yaradılmışdır. 1635-ci ildə açılan Boston Latın Məktəbi ABŞ-da həm ilk dövlət məktəbi, həm də ən qədim məktəbdir.

Kolonistlər xüsusilə ailənin, kilsənin və cəmiyyətin ənənəvi xüsusiyyətləri və dəyərləri ilə fərdi tərbiyə etmək istəyirdilər. Məktəblər sonralar “sosial sosiallaşma” rolunu öz üzərinə götürərək, şəxsiyyəti sosial həyata hazırlamağa çalışırdılar [1, s.34].

Vaxt keçdikdən sonra koloniyaların qurduğu məktəblər ehtiyacları ödəməyə başladı. Ümumiyyətlə, kilsənin nəzarəti altında olan məktəblər “İncili” öyrətməkdən, sosial mədəniyyəti fərdə çatdırmaqdan, inkişaf edən və dəyişən şəraitə uyğun fərdlər yetişdirməkdən başqa heç bir funksiyanı yerinə yetirməyə başladı. Əvvəllər kilsənin nəzarətində olan təhsil fəaliyyətləri Amerika Birləşmiş Ştatlarının yaranması ilə milli səviyyədə həyata keçirilməyə başlanmış və təhsildə federal sistem qurularaq, ştatlar təhsildə tam səlahiyyətli olmuşdur. Təhsildə federal sistemin qurulması təhsildə milliləşmə dövrünün başlanğıcı kimi qəbul edilir. Çünki Amerikada məktəb sistemi 1840-cı illərin sonuna qədər ümumiyyətlə özəl və qeyri-mütəşəkkil bir vəziyyət nümayiş etdirirdi.

XVIII əsrin sonlarında kənddən şəhərə köçdən sonra şəhərləşmənin artması ilə təhsildə “metropoliten təcrübəsi” yaşanmağa başladı. Sənayenin inkişafı ilə peşə təhsili sahəsində də addımlar atılıb. Amerika cəmiyyəti multikultural quruluşa malik olduğundan və təhsildə müxtəlif ehtiyaclara cavab vermək üçün “multikultural təhsil” həyata keçirilir. Bu təhsil tətbiqinin məqsədi Amerika cəmiyyətini təşkil edən müxtəlif dinlərə, dillərə və irqlərə malik fərdlərə və cəmiyyətlərə bərabər şəraitdə təhsil vermək idi. Amerika təhsildə imkan bərabərliyini təmin etmək üçün bütün təhsil səlahiyyətlərini ştatların ixtiyarına buraxdı; Bununla belə, Amerika təhsildə bərabər imkanlar yaratmağa çalışsa da, beynəlxalq dinamika və inkişafları da görməzlikdən gəlir. Əslində, 1957-ci ildə SSRİ-nin (indiki adı Rusiya) “Sputnik” kosmik gəmisini kosmosa göndərməsi nəticəsində təhsil sistemində soyuq müharibə rəqabətinin güclənməsi Amerika Təhsil Sistemində ciddi struktur dəyişikliklərinə səbəb olub [2, s.36].

1957-ci ildə SSRİ-nin kosmos səyahətində uğurundan sonra ABŞ-da təhsil və təlimin genişləndirilməsi əsas məqsəd olmaqdan çıxdı. Bu günə qədər ABŞ-ı təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsində ən uğurlu ölkə hesab etmək olar. Bu tarixdən sonra təhsil və məktəb sistemləri anlayışında bəzi dəyişikliklər baş verdi. Çünki Amerika SSRİ-nin kosmosda başlatdığı yarışdan geri qalmadı və ilk dəfə 1961-ci ildə Aya kosmik gəmi göndərdi.

Bu müddətdən sonra təhsildə əzbər öyrənmə əvəzinə araşdırma və tənqidi düşünmə bacarıqlarının əldə edilməsinə diqqət yetirilməyə başlandı. Xüsusilə, bu qeyd olunan tarixlərdən sonra Amerika təhsili gözə çarpan bir sürət qazandı. Bu gün Amerika Birləşmiş Ştatları təhsildə (və bir çox başqa sahələrdə) qabaqcıl ölkələrdən biridir və təhsillə bağlı akademik nəşrlərin yarıdan çoxunu istehsal etmək iqtidarındadır. Əslində Amerika Təhsil Sisteminin təhsil sahəsində əldə etdiyi bu ciddi irəliləyiş nəticəsində Dewey, Bruner, Gardner, Ausebel, Bloom və s. dünya təhsil elminə daha çox pedaqoqlar gətirmişdir [4, s.66].

Birləşmiş Ştatların Təhsil Sistemi əsasən mərkəzləşdirilməmiş təhsil sistemidir. ABŞ konstitusiyasına görə, məktəbləri açmaq və idarə etmək səlahiyyəti ştatların və yerli hökumətlərin ixtiyarındadır. Ona görə də təhsil proqramlarını müəyyən edən və tənzimləyən milli qanunvericilik, məktəb strukturunu müəyyən edən milli qanunvericilik mövcud deyil. Buna baxmayaraq, federal hökumətin idarəetmə, nəzarət və icazə kimi tənzimləmələrdən başqa vacib vəzifələri yoxdur. ABŞ Təhsil Sistemində mərkəzsizləşdirmə sistemi Amerika administrasiyasının tarixi ilə birlikdə inkişaf etmişdir. Bu baxımdan, Amerika Təhsil Sistemində məktəblərin idarə edilməsi ştatların və yerli hökumətlərin öhdəsinə buraxılır. Amerika Təhsil Sistemi təhsildə yerli hökumətlərə ötürülən bir sistemdir. Hər bir dövlətin öz təhsil sistemi daxilində düzgün təşkil etmək və fəaliyyət göstərmək hüququ var. Buna uyğun olaraq ABŞ-da nəzəri cəhətdən 50-dən çox müxtəlif təhsil sisteminin olduğunu söyləmək səhv olmaz. Bununla belə, dövlət səviyyəsində həlli mümkün olmayan problemlər olduqda, federal səviyyədə həll yolları axtarılır. Federal hökumətin təhsillə bağlı biznes və əməliyyatlar üçün rəsmi məsuliyyəti yoxdur. Buna baxmayaraq, federal hökumət ştatlardakı məktəblərə, xüsusən də maliyyələşdirmədə kömək edir və problemlərin həlli yollarını axtarır. 1980-ci ildə federal səviyyədə “Təhsil şöbəsi” (U.S. Department of Education) yaradıldı. Bu federativ hakimiyyətin birbaşa istiqaməti yoxdur; lakin o, dövlət və yerli təhsil siyasətinə təsir etmək hüququnu öz üzərinə götürə bilər. Bu departamentin funksiyasına ölkə üzrə aparıcı təhsil problemləri, sistemin qiymətləndirilməsi, plan və hədəflərin müəyyən edilməsi, beynəlxalq təhsil tədbirlərinin təşkili kimi makro səviyyəli məsələlər daxildir [5, s.86].

Amerika Təhsil Departamentinin (U.S. Department of Education) vəzifələrini qısaca aşağıdakı kimi sadalamaq olar:

Ø  Bütün dövlətlərdə təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi,

Ø  Təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün bütün ştatlarda yerli səyləri, özəl sektoru, icma təşkilatlarını, valideynləri və tələbələri həvəsləndirmək və dəstəkləmək;

Ø  İctimaiyyətin, valideynlərin və tələbələrin dövlət təhsil proqramlarına marağının artırılması,

Ø  Təhsil proqramları haqqında prezident, konqres və cəmiyyət haqqında məlumatların təqdim edilməsi və onlara cavabdeh olması,

Ø  Tədqiqat və təkmilləşdirmə fəaliyyətini həyata keçirmək,

Ø  Xaricdə təhsil hərəkətlərini izləmək,

Ø  Təhsilə federal maliyyə sərmayələri haqqında qərarların verilməsi.

Dövlətlərin təhsil fəaliyyətinin aparılması üçün qanuni səlahiyyətləri və öhdəlikləri var. Bir çox ştatlarda təhsil təcrübəsi ştat konstitusiyasında açıq şəkildə ifadə edilmişdir. Bəzi ştatlarda səlahiyyət və məsuliyyət ştatın qanunverici orqanlarına, digərlərində isə rayon inzibatçılarının aşağı bölmələrinə verilir [3].

Dövlət Təhsil Şurası dövlət səviyyəsində təhsil üçün ən səlahiyyətli orqandır. İdarə Heyətinin tərkibində ümumiyyətlə ibtidai və orta təhsil və ali təhsil üçün məsul olan iki ayrı alt komitə var. Bu şura təhsil siyasətinin müəyyən edilməsində və büdcənin idarə olunmasında söz sahibidir. Ştatda ya ştat, ya da əyalət hökuməti ştatın qanunverici orqanından sonra təhsildə ən nüfuzlu olan dövlət təhsil şurasını təyin edir [6, s.78.]. Dövlət təhsil şurasının vəzifələrini aşağıdakı kimi sıralamaq olar:

Ø  Təhsillə bağlı qanunları tətbiq etmək,

Ø  Dövlət təhsil idarəsinə kadrların işə qəbulu,

Ø  Müəllimlər və idarəçilər üçün standartlar müəyyən etmək,

Ø  Təhsil və təlim standartlarını müəyyən etmək,

Ø  Dövlət təhsilinə ayrılan vəsaitlərin idarə edilməsi,

Ø  Məktəblərin inkişafı üçün planlar hazırlamaq,

Ø  Məlumatların toplanması və saxlanması,

Ø  Məsləhət bölmələrinin yaradılması,

Ø  Qubernator və konqres üzvlərinə təkliflər vermək,

Ø  Müəllimlərin əmək haqqının müəyyən edilməsi,

Ø  Bəzi ştatlarda Dövlət Təhsil Direktorunun təyin edilməsi,

Ø  Təlim zonasının strukturunu və növünü müəyyən etmək,

Ø  Məcburi təhsilin müddəti və tədris ilinin müəyyən edilməsi,

Ø  İşçi heyəti, tələbələrin tənzimlənməsi, qiymətləndirmə və qiymətləndirmə, məktəb proqramları və məktəb binaları üçün standartların müəyyən edilməsi.

 

 

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

1. Button, H. Warren and Provenzo, Eugene F., Jr. History of Education and Culture in America. Prentice-Hall, 1983. 379 pp

2. Dorn, Sherman. Creating the Dropout: An Institutional and Social History of School Failure. Praeger, 1996. 167 pp.

3. Kemp, Roger L. "Town & Gown Relations: A Handbook of Best Practices," McFarland and Company, Inc., Publisher, Jefferson, North Carolina, USA, and London, England (UK)(2013).

4. Parkerson, Donald H. and Parkerson, Jo Ann. Transitions in American Education: A Social History of Teaching. Routledge, 2001. 242 pp.

5. Parkerson, Donald H. and Parkerson, Jo Ann. The Emergence of the Common School in the U.S. Countryside. Edwin Mellen, 1998. 192 pp.

6. Tyack, David and Cuban, Larry. Tinkering Toward Utopia: A Century of Public School Reform. Harvard U. Pr., 1995. 184 pp.