Amerika Birləşmiş Ştatları Mədəni Müxtəliflik
Konteksində
Amerika Birləşmiş Ştatları dünyada ən çox etnik
müxtəlifliyə malik ölkədir. Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya kimi ölkələr
bu mövzuda Amerikanın ardınca getsələr də, Amerika çoxdan mühacirlərin diqqət mərkəzində
olub. Keçmişdə Amerikanı yaradan immiqrantlardan və Oskar Handlinin4 dediyi
kimi, Amerikanın özündən Amerika cəmiyyətinə yüz faiz inteqrasiya və
assimilyasiya Amerikaya gələn immiqrantların bu ölkəyə mənsub olduqlarını sübut
edəcək xoş niyyət əlaməti kimi qəbul edilirdi. XX əsrin əvvəllərində prezident
Teodor Ruzvelt immiqrantların Amerika cəmiyyətində ən mühüm qüvvə olduğunu
iddia edərkən, onlardan nəsə gözləməyə haqqı olduğunu da düşünürdü. Müvafiq
olaraq, Prezident Ruzvelt Amerikanın böyük gücü olan mühacirlərdən Amerikaya
tam sədaqətlərini ifadə etmələrini və keçmiş mənşə ölkələri ilə əlaqələrini
Amerika ilə əlaqələrindən üstün tutmamalarını xahiş etməyə icazə alırdı [1, s.
12].
Amerika Birləşmiş Ştatlarının digəri ilə birgəyaşayış
prosesləri əsasən iki mərhələdə qiymətləndirilə bilər. Bunlardan birincisi müstəmləkəçi
Amerika dövrü, digəri isə ABŞ-ın elanından, yəni 1776-cı il müstəqillik
elanından sonra ortaya çıxan ABŞ təcrübəsidir. Bu ilk mərhələyə Amerika qitəsinin
yerliləri kimi tanınan hindli tayfaları ilə ingilis kolonistləri arasında
hindlilərin müxtəlif qırğınlarla məhv edilməsi ilə nəticələnən mübarizənin
tarixi kimi baxa bilərik. İki əsr davam edən bu ilk prosesdən sonra Amerikanı
avropalı köçkünlərin üzünə açan İngiltərə ilə bu qitədə yerləşdirdiyi köçürmə
koloniyaları arasındakı müharibə nəticəsində ABŞ ilk olaraq Britaniya
Krallığından müstəqilliyini əldə etdi. Bu proses, məhdud müstəmləkələrin
iştirakı ilə başlayan müstəqillik müharibəsi, daha sonra vətəndaş müharibəsi
yaşandıqdan sonra ittifaqını tamamladı.
Bu mərhələdən sonra başlayan immiqrasiya siyasəti
Amerikanın bütün dünyaya açılması ilə nəticələndi. Xüsusilə XIX əsrdən bəri
böyük mühacirət dalğaları bizi dünyanın indiyədək görmədiyi irqlərin qarışığı
ilə baş-başa buraxdı: “Yer üzündə çox az millət Amerikanın daşıdığı
heterogenliyə malikdir. Amerika hinduları da daxil olmaqla hamı immiqrant mənşəlidir.
Uolt Uitmanın təbirincə desək, Amerika “Millətlər Millətidir”.
Amerikaya bu etnik müxtəlifliyi verən əsas element
beynəlxalq miqrasiya hərəkatı ilə ortaya çıxdı. Əsasən, miqrasiya dalğası əvvəlcə
Qərbi və Şimali Avropadan başlayıb, sonra Cənubi və Şərqi Avropanı əhatə etməyə
davam edib. Bu miqrasiya dalğasına, xüsusən də ölkənin Sakit okean sahillərindən
başlayaraq Çin və Yaponiyadan gələn köçləri də daxil etmək lazımdır. 1960-cı
illərdən sonra ispandilli İspan-Latın ünsürlərinin ölkəyə köç etməyə başlaması
ilə Amerika Birləşmiş Ştatları, demək olar ki, bütün dünyanın birləşməsi kimi
ortaya çıxdı.
Rumbaut və Portes qeyd etdikləri kimi: “Bütün
mühacirlər üçün Amerika yad ölkədir. Bununla belə, bu dünyanın rəngləndiyi rənglər,
onun yaratdığı emosional və davranış reaksiyaları yeni gələn mühacirlərin
biliyindən, gücündən və iradəsindən uzaq olan qüvvələrin təsiri altında çox fərqli
ola bilər [3, s. 204.]. Bütün bu köçlər nəticəsində Amerikada yeni sintetik
etnik quruluş və yeni bir millət yüksəlməyə başlayacaq. Bu yeni xalq həmişə öz
etnik kimliyinə xas olan etnik müxtəlifliyin
fərqində olub. Amerikadakı bu etno-mədəni vəziyyət sosial elmlər sahəsində
geniş maraq doğurmuşdur. Məsələn, McDonald's Amerika Etnik Tarixi: Mövzular və
Perspektivlər Amerikanın etnik müxtəlifliyin və etnik uyğunlaşmanın
formalaşmasını, cəmiyyətin etnik mənsubiyyəti qavrayışını, siyasətlərini və
azlıq qruplarının Amerika sosial həyatının əsas mövqeyinə və təcrübələrinə
reaksiyasını araşdırdı. 1960-cı illərdən bəri elm adamları bunu etiraf etməyə
daha çox meyl göstərdilər; Ənənəvi tarixlərdə ABŞ və yerli amerikalılar
arasındakı münasibətlərə istinad edilən döyüşlərin çoxu əslində heç bir təxribat
olmadan ağlar tərəfindən həyata keçirilən qırğınlar idi”.
Bununla belə, sosial nəzəriyyənin Amerika etnik
quruluşu ilə bağlı inkişaf etdirdiyi yanaşmalar müxtəlifdir. Bu baxımdan Çikaqo
Sosiologiya Məktəbinin apardığı araşdırmaları nümunə kimi qeyd edə bilərik.
Robert Parkın rəhbərliyi ilə araşdırmalar aparan bu sosioloqların fikrincə,
Amerika cəmiyyətinin ən mühüm prioriteti immiqrasiya nəticəsində Amerika milli
birliyinin necə təmin ediləcəyidir. Schnapper qeyd etdi ki, 1920-1935-ci illər
arasında Çikaqo məktəbi adlanan hərəkat insanlara öz mənşəyinin tarixi
ümumiliyinə sadiq qalmaq azadlığı ilə Amerikaya sadiq qalaraq yeni millətlərinə
tam şəkildə qoşulma ehtimalı arasındakı münaqişəni həll etməyə imkan verdi [4, 201].
Amerikada immiqrantlar və etnik qruplar üzrə tədqiqatlara əsas yanaşma Çikaqo Məktəbinin
təklif etdiyi assimilyasiya nəzəriyyəsidir; Mühacirlərin getdikləri bölgənin mədəniyyətində
assimilyasiyaya diqqət yetirdiyini də görürük. Məktəbin nümayəndələri Park və təhlillərində
assimilyasiya fərdlərin və qrupların başqalarının xatirələrini, hisslərini,
düşüncələrini və münasibətlərini mənimsədiyi, onlarla birləşdiyi nüfuz, yayılma
və nəhayət assimilyasiya prosesidir. ortaq mədəni həyat və təcrübələrini və tarixlərini
bölüşürlər.” Buna görə də, birləşən icmalar bir-birini tamamlayan fərqlərə əsaslanır
[4, s.202.].
“Çikaqo Məktəbi assimilyasiyanı azlıq qruplarının
üzvlərini mənşə mədəniyyətindən imtina etməyə məcbur etmədən kollektiv həyata
inteqrasiya etməyin demokratik yolu hesab edirdi. Eyni zamanda, ərimə qazanının
uğursuz olduğunu və qınanılacağını ortaya qoyur, etnik mənsubiyyətin bir fakt
olduğunu və dəyəri olduğunu iddia edirdilər” [4. s.273]. Bundan əlavə, 1920-ci
illərdə Çikaqo sosioloqlarının təhlilinə uyğun olaraq, etnik qruplar bir mərhələ
təşkil etmir və assimilyasiya prosesini asanlaşdıran bir vasitə kimi meydana
çıxmır. Schnapper, "Yadlaşma
ilə Münasibət" əsərində, sosial təbəqələşməni üstüörtülü şəkildə düşünən
Çikaqo Məktəbi sosioloqlarının və ümumiyyətlə Mertondan təsirlənən bütün
funksionalist sosioloqların düşündüyü kimi, Gesellschaftın öz məntiqi yayıldıqca
yox olacaq. Gemeinschaft qalığını da ehtiva edir. O bildirir ki, etnik
qrupların spesifik formasını “istehsal edən” Amerika cəmiyyətinin özüdür və
etnik qruplar da müxtəlif elementlərin bir-birinə qarışdığı cəmiyyəti “istehsal
edir”. Nəticədə, Şnapperin fikrincə,
Çikaqo sosioloqlarının əksəriyyəti etnik icmaların müsbət təsirini sübut etdi və
onun etnik mənsubiyyətə, siniflərə bölünməsinə şübhə ilə yanaşaraq, bu
icmaların müxtəlif qrupların vahid millət yaratmasından əvvəlki mərhələni təşkil
etdiyini göstərdi. Şnapper-in kitabında qeyd etdiyi kimi, bu vəziyyət sosial bərabərsizliklərin
və güc strukturunu izah etmək üçün sosial təbəqəyə görə bölgülərin etnik və ya
irqi mənsubiyyətdən irəli gələn bölgülərlə necə qarşılaşdığı sualını da özü ilə
gətirdi [4, s.281-290].
Freyzer isə Amerika cəmiyyəti ilə bağlı
araşdırmasında etnik qrupları təşkil edən Avropa mənşəli əhalinin
assimilyasiyası ilə irqi qruplar təşkil edən qaradərililərin və asiyalıların
assimilyasiyası arasındakı fərqi ortaya qoydu, yəni, dərhal fərqli olduğu qəbul
edilir. Onun fikrincə, Avropa mənşəli insanlar Amerika cəmiyyətinə həqiqətən
assimilyasiya olunduqları halda, müxtəlif irqlərdən olan qrupların vəziyyətində
tsikl assimilyasiya ilə deyil, iki ayrı sosial sistemin formalaşması ilə müəyyən
edilir. Mədəni assimilyasiya ilə struktur assimilyasiyanı bir-birindən
ayırmağın vacib olduğunu deyən Fraizer, qaradərililərin Amerika mədəniyyətini mənimsəmələrinə
baxmayaraq, Amerika mədəniyyətinə eyni dərəcədə assimilyasiya edilmədiklərinə
diqqət çəkdi [4, s. 325-326].
McDonald-a görə; “Amerikanın müxtəlifliyinin
formalaşmasında Amerikanın fəthinin rolu 1960-cı illərdən elm aləmində qəbul
edilsə də, qeyri-ixtiyari miqrasiya fenomeninin tarixi tədqiqi qədim dövrlərə
gedib çıxır. Əslində, köləlik və qul ticarəti irsi Amerika eposunda o qədər
tez-tez səhnələşdirilir ki, tarixçilərin məcburi köçün əhəmiyyətinə məhəl
qoymamaları qeyri-mümkündür” [2, s.30]. Bu açıqlamalardan da anlaşıldığı kimi,
Amerikadakı siyasət və proseslərin bir qismi məcburiyyət və təzyiqdən ibarətdir,
bəziləri isə özbaşına inkişaf edib. ABŞ-da izlənilən yanaşmalar və intensiv şəkildə
həyata keçirilən siyasətlərlə homojen bir sosial quruluş əldə edilməyə
çalışılsa da, mövcud vəziyyətə nəzər saldıqda istənilən nəticənin əldə oluna bilmədiyini
söyləyə bilərik. Schnapper Çikaqo sosioloqlarının ilk dəfə olaraq 30-cu illərdə
Amerika cəmiyyətində daha çox antaqonist olaraq təyin olunan “ikinci nəsil”
mühacir gənclərin təhsil sahəsindəki çətinliklərini, ziddiyyətlərini və
aralarındakı əlaqəni araşdırdıqlarını müəyyən etmişdir [4, s. 448]. Bununla da,
sosiallaşma mühiti, kimlik sahəsində və bunun 1980-ci illərdə belə olduğunu
ifadə etdi. O, illər boyu əsas olaraq araşdırılan mövzular arasında olduğunu
bildirdi.
ƏDƏBİYYAT SİYAHISI
1.
HOLLINGER, David A. (1988) “Postethnic America”, Beyond Pluralism: The
Conception of Groups and Group Identities in America, Ed. Wendy F. Katkin,
Ned Landsman, Andree Tyree, Oxford University Press, New York. pp. 481
2.
MCDONALD, L. (2007) American Ethnic History: Themes And Perspectives, Rutgers
University Press. p. 32.
3.
PORTES, A. and Rumbaut Ruben G. (2006) Immigrant America, University of
California Press. pp. 651
4. SCHNAPPER, D.
(2005) Öteki İle İlişki, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul. 620 s.
Комментарии
Отправить комментарий